انيس و هل من مونس « 1 » داشت تا آبى براى نوزادش فراهم كند و آن آهِ مادرانه‌اش ، آنچنان اثر گذاشت كه طبق دعاى خليل حق ، از زير پاى اسماعيل چشمهء زمزم جوشيد و هنوز با گذشت چند هزار سال مىجوشد و ليكن سرّ اين كار آن است كه انسان به صفا برسد و به مروّت و مردانگى بار يابد . انسان جوانمرد ، ديگر دست به سوى كار ذليلانه دراز نمىكند همچنان كه حسين بن على - عليه السلام - فرمود : لا واللَّه لا اعطيهم بيدى اعطاء الذليل و لا أفرّ منهم فرار العبيد . « 2 » فرمود : نه پاى فرار و گريز دارم ، نه دستى كه دست تسليم و ذلت باشد بلكه من هستم و مردانگى و ميدان مبارزه و شهامت و شجاعت . اين درس را هم ، سرّ حج به انسان مىآموزد ؛ چرا كه در هر قدمى از حج ، سرّى است . اسرار عرفات امام سجاد - عليه السلام - در اين حديث ، اسرارِ اعمال مختلف حج را به شبلى آموخته‌اند ؛ از جملهء اسرار ، اسرار عرفه است . به طور معمول شخص حج‌گزار در روز ترويه ( روز هشتم ذيحجّه ) احرام مىبندد كه شب نهم را در سرزمين عرفات بماند تا آن وقوف لازم را كه روز نهم مىباشد ، درك كند . روز نهم را ، از زوال خورشيد ( ظهر ) ، بايد در سرزمين عرفات بماند و در شب دهم از عرفات به مشعر كوچ نموده و در آنجا بيتوته كند و روز دهم بعد از طلوع آفتاب ، از مشعر به طرف منا حركت

--> ( 1 ) - علل الشرايع صدوق ص 432 و فروع كافى ج 4 ، ص 201 ( 2 ) - مقتل خوارزمى ، ج 1 ، ص 253 ؛ تاريخ طبرى ، ج 7 ، ص 328 ؛ و كامل ابن اثير ، ج 3 ، ص 287